18. Literatura popularna

1 LITERATURA POPULARNA Jerzy Jarzębski, Zmieszane gatunki, zmieszane obiegi [w:] tegoż, Proza: wykroje i - pdf za darmo

5 downloads 29980 Views 358KB Size

Story Transcript


LITERATURA POPULARNA Jerzy Jarzębski, Zmieszane gatunki, zmieszane obiegi [w:] tegoż, Proza: wykroje i wzory Do pierwszej połowy XX wieku wyraźny podział na literaturę wysokoartystyczną i popularną, osobne serie (romans, literatura detektywistyczna, fantastyka naukowa…), określeni czytelnicy – raczej z niższych warstw społecznych. W drugiej połowie postmodernizm, na zachodzie ten podział stał anachroniczny, ale w Polsce wciąż aktualny. Pierwsza połowa lat 90.: przemiany na rynku książki, pojawiły się wydawnictwa prywatne – coraz więcej książek tłumaczonych, głównie gatunki popularne (proza sensacyjna, kryminalna, fantastyka, romans). Mniej polskich debiutów, bo wydawnictwa były nastawione głównie na zysk. Sytuacja poprawiła się po 1995: media oraz niektóre wydawnictwa włączyły się w promocję młodych polskich autorów (np. Wydawnictwo Czarne). Była to teoretycznie kultura wysoka, ale w rzeczywistości raczej mieszana: 

Tokarczuk, Podróż ludzi Księgi – naśladuje popularne utwory oparte o schemat poszukiwania św Graala, korzysta także ze wzorów powieści sensacyjnej i awanturniczej, np. Prowadź swój pług przez kości umarłych (detektywistyczna)



Chwin, Hanemann – powieści kryminalne; autor porusza tematy wysokie, kwestie moralne, religijne, polityczne, ale wykorzystuje model powieści sensacyjnej lub fantastycznej (Esther, Złoty pelikan, Żona prezydenta)



Pilch, Inne rozkosze – farsa i anegdota



Stasiuk, Dziewięć – powieści gangsterskie



Masłowska: osobne zjawisko; Wojna polsko-ruska to mieszanina stylów, zawierająca slang młodzieżowy, różne gatunki dyskursu medialnego, typy mowy używanej w edukacji. Ma proweniencję w literaturze popularnej, ale służyła do celnej charakterystyki świadomości nastolatków, ukształtowanej przez używany na co dzień język.

Do tekstów realistycznych na wielką skalę przenikają w rozmaitej formie elementy fantastyki. Mogą być sygnałem literackiej atrakcji, dodatkowym systemem znaków służących interpretacji świata, poddanego konwencji; dostarczają fabularnych rozwiązań i puent. Światy alternatywne stają się interpretacją rzeczywistości. Niejednokrotnie pojawia się bohater o nadnaturalnych zdolnościach, dzięki którym pokazuje jakąś wspólną prawdę. Może też to działać w odwrotną stronę – fantastyka naukowa, fantasy, reportaż czy powieść kryminalna zostają nobilitowane do literatury wysokoartystycznej, jak np. Lem i Kapuściński, a później także Sapkowski, Dukaj (fantastyka/fantastyka naukowa), Małgorzata Szejnert (reportaż). Sapkowski w powieściach łączy prozę historyczną z fantastyczną fikcją (np. trylogia husycka), ale 1

pisze także teoretyczne prace na temat uprawianego gatunku. Dukaj tworzy światy alternatywne, ale posiada też dojrzały warsztat literacki (Lód: o tym pewnie więcej w innym zagadnieniu). Podsumowując, nurty literatury wysokiej i popularnej przenikają się, w niektórych przypadkach coraz trudniej o jednoznaczną klasyfikację. Może to wynikać ze spłaszczenia struktur socjalnych, ekspansywności kultury medialnej, uwarunkowań ekonomicznych – liczą się tylko te utwory, które sprzedają się w dużej liczbie egzemplarzy.

Anna Martuszewska, Ta trzecia Określenie „ta trzecia” sytuuje literaturę popularną za literaturą wysoką i ludową. Wywodzi się ona z literatury wysokoartystycznej – ma źródło w powieści pozytywistycznej i konwencjach XIXwiecznego realizmu. Dychotomia między literaturą wysokoartystyczną a popularną widoczna jest szczególnie w kwestiach estetycznych – popularna nastawiona jest przede wszystkim na cele pozaliterackie i pozaestetyczne (np. społeczne). Co więcej, wysokoartystyczna wykracza poza stereotypiczne schematy, a popularna je powiela. Mimo że wielu badaczy ma do niej negatywny stosunek (określana jako literatura brukowa, trywialna, tandetna), może stać się drogą do literatury wysokiej, chociaż istnieje spore grono czytelników, którzy zatrzymają się na etapie literatury popularnej. Ale nawet Żeromski zachwycał się Rodziewiczówną, która była epigonką pozytywizmu i pisała sentymentalne powieści. Główne cechy literatury popularnej: 1. powtarzalność w obrębie gatunku 2. uproszczenie struktur zdaniowych 3. więcej dialogów w porównaniu do wysokoartystycznej 4. zmniejszenie liczby i rodzaju punktów widzenia narratora i uproszczenie ich 5. schematyczne postaci protagonistów: Heros, Anioł, Demon zła, Kobieta fatalna Ostatni punkt od donosi się zdegradowanej mitologii, autorka pokazuje bowiem, jak mity przekształciły się w literaturę popularną. Najpierw to baśnie „sprowadziły mit na ziemię” – bóg lub heros został zastąpiony odważnym śmiałkiem, bogini królewną itp. Niezmienny pozostał temat walki dobra ze złem, jednak w baśni zawsze to dobro zwycięża. Z kolei literatura popularna zastąpiła odważnego śmiałka/księcia początkowo np. hrabią, a później milionerem lub innym pożądanym partnerem. Dodatkowo w większości gatunków całkowicie zredukowała baśniowość i wątki fantastyczne, utrzymuje fabułę w ramach prawdopodobieństwa życiowego (przemieszczenie względem baśni) – cechy baśni posiadają fantastyka i fantastyka naukowa. Droga od mitu poprzez baśń do literatury popularnej polega na przekształceniu fantastyki w idealizację, która umożliwia 2

identyfikowanie się czytelnika z bohaterem. Konieczne jest jednak zrównoważenie idealizacji z potrzebą wiarygodności. Polaryzacja świata przedstawionego zostaje zachowana. Społeczne funkcje literatury popularnej: 

kompensacja



dawanie rozrywki



manipulacja społeczna zmierzająca do „dopasowania” czytelnika do sytuacji socjalnej



utrwalanie norm społecznych

Czynniki kształtujące: 

społeczne (rodzaj obiegu, typ oddziaływania)



psychologiczne

(dostępność

intelektualna,

możliwość

identyfikowania

się

odbiorcy

z postaciami) 

literackie (np. rola uproszczonych schematów fabularnych)

Kategoria łącząca te aspekty to wirtualny odbiorca. Poziomy: 1. językowo-stylistyczny – uproszczenie (związane ze stereotypami, kliszami i schematami) i pretensjonalność (kategoria naśladownictwa) 2. świata przedstawionego – prawdopodobieństwo i świat życzeń odbiorcy Cieszy się popularnością, ponieważ: 1. jest promowana przez kulturę popularną, która kreuje obraz świata i jest dostosowana do mas, z których się wywodzi 2. jest ucieczką od szarzyzny codziennych obowiązków 3. nie wymaga używania intelektu

Jak „rozbierać” tę trzecią? Pytanie czy w ogóle jest sens się nią zajmować, skoro jaka jest każdy widzi, ale autorka jest za. Przytacza różnych badaczy niemieckich, którzy zajmowali się np. ustalaniem definicji, problemem rozwarstwienia i wyznacznikami. (Jauss, Schemme, a nie wiem czy te nazwiska będą potrzebne) W ujęciu historycznoliterackim literatura popularna jest ujmowana nieraz jako mniej wartościowa, kicz, przez niektórych nawet jest zupełnie pomijana. Zajmowali się nią strukturaliści, np. Propp, ale jak to strukturaliści, chcieli utworzyć modele. Badała ją także psychoanaliza – zajmowała się 3

miejscem tej literatury w systemie społecznym, określeniem społecznej funkcji teksów. Pojmowana była jako niższa literatura dla niższych warstw. Balcerzan w poetyce odbiorcy podkreśla, że poetyka literatury popularnej jest skierowana na odbiorcę i jego odbiór. Wszystkie te badania autorka uznaje za albo zbyt jednostronne, albo pomijające zjawiska literackie. Dlatego też trzeba je połączyć. Model wzajemnych oddziaływań literackich: popularna i wysoka oddziałują wzajemnie na siebie. Jedna czy wiele poetyk? Hernas: literatura popularna ma odrębną poetykę immanentną Generalnie to się zastanawia jak ją opisywać, czy potrzebne są nowe kategorie, jak to było u Arystotelesa... Uważa że nie można odrzucić wszystkich kategorii (np. czytelnik wirtualny), ale można też dodać wiele nowych.

Stefan Chwin, Hanemann Stefan Chwin (pseud. Max Lars, ur. 1949 r. w Gdańsku) powieściopisarz, krytyk literacki, eseista, historyk literatury, grafik związany z Gdańskiem, doktor habilitowany, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Gdańskiego na Wydziale Filologicznym. Wykłada na Uniwersytecie Gdańskim. Swoje artykuły publikuje w czasopismach zagranicznych: niemieckich, szwedzkich, anglojęzycznych, a także w prasie polskiej. Jako naukowiec zajmuje się romantyzmem i romantycznymi inspiracjami w literaturze nowoczesnej (m. in. u Witolda Gombrowicza). W swoich powieściach często nawiązuje do myśli Fryderyka Nietzschego. Hanemann (1995), powieść uznana książką roku, opowieść o dziejach Gdańska w okresie Wolnego Miasta, podczas wojny i w czasach powojennych. Jej bohaterem jest Niemiec, reprezentant zanikającej warstwy dawnego gdańskiego mieszczaństwa, profesor anatomii, którego narzeczona Luiza ginie podczas katastrofy statku pasażerskiego w Glettkau-Jelitkowie. To właśnie jej śmierć sprawia, że profesor nie opuszcza swojego miasta, kiedy przechodzi ono w ręce polskiej administracji. To, że pozostaje, budzi zdumienie jego znajomych i służby bezpieczeństwa. Rozmawiającemu z nim oficerowi powiada: „to że mówię po polsku, jest takim samym przypadkiem, jak to, że mówię po niemiecku”. Odtąd Hanemann staje się zamknięty w sobie, żyje w cieniu wspomnień miasta, które kiedyś inaczej wyglądało. Wszystko wokół niego ulega zniszczeniu i zapomnieniu — jednym z wymownych przykładów odchodzenia dawnego świata jest niezwykłe pożegnanie Walmannów z ich domem, z rzeczami, które symbolizują solidność mieszczańską. Obcość bohatera potęguje się, nawiedzają go myśli samobójcze, zastanawia się nad przypadkami głośnych zamachów samobójczych Kleista i Witkacego. Narracja Prowadzona z perspektywy Polaka wspominającego swoje dzieciństwo, zaciekawionego losami tajemniczego Niemca. Odtwarza on historię Hanemanna na podstawie rozmów, jakie przeprowadził z Franzem Zimenrmannem, który opowiada historię Hanemanna w swoim sztokholmskim mieszkaniu. Ta perspektywa narracji nadaje opowieści smaku swego rodzaju śledztwa, podczas którego narrator usiłuje dociec, jakie były motywy postępowania Hanemanna. Przy czym Chwin okazuje się mistrzem opisu, odnajdującym w drobnych detalach smak czasu i ślad emocji. Jest t...

Life Enjoy

When life gives you a hundred reasons to cry, show life that you have a thousand reasons to smile

Get in touch

Social

© Copyright 2016 - 2019 AZPDF.PL - All rights reserved.